Guz przysadki

Czym jest przysadka mózgowa i guz przysadki?

Przysadka mózgowa (hypophysis) to niewielki gruczoł zlokalizowany u podstawy mózgu, w zagłębieniu kości klinowej zwanym siodłem tureckim. Mimo swoich mikroskopijnych rozmiarów jest określana mianem „dyrygenta" układu hormonalnego – kontroluje pracę tarczycy, nadnerczy, gonad (jajników i jąder) oraz reguluje wzrost i gospodarkę wodną organizmu.

Guz przysadki to zmiana rozrostowa w obrębie tego gruczołu. Najczęściej jest to gruczolak przysadki (adenoma) – łagodny nowotwór wywodzący się z komórek przedniego płata przysadki. Ze względu na rozmiary wyróżniamy mikrogruczolaki (poniżej 10 mm) i makrogruczolaki (powyżej 10 mm).

Rodzaje guzów przysadki

Guzy przysadki dzielą się na wydzielające hormony (czynne hormonalnie) i niewydzielające (nieczynne hormonalnie):

• Prolaktynoma – najczęstszy czynny hormonalnie guz przysadki; wydziela prolaktynę; powoduje zaburzenia miesiączkowania, mlekotok i trudności z zajściem w ciążę u kobiet oraz zaburzenia seksualne u mężczyzn
• Gruczolak wydzielający hormon wzrostu (GH) – prowadzi do akromegalii u dorosłych (charakterystyczne powiększenie rąk, stóp, rysów twarzy, bóle stawów, nadciśnienie) lub gigantyzmu u dzieci i młodzieży
• Gruczolak wydzielający ACTH (choroba Cushinga) – pobudza nadnercza do nadprodukcji kortyzolu; powoduje charakterystyczne objawy: zaokrąglenie twarzy, odkładanie tłuszczu, rozstępy, osłabienie mięśni, nadciśnienie, zaburzenia glikemii
• Gruczolak wydzielający TSH – rzadki; powoduje objawy nadczynności tarczycy przy jednocześnie podwyższonym TSH
• Gruczolak niewydzielający (non-functioning) – nie produkuje nadmiaru hormonów, ale może powodować objawy przez ucisk na sąsiednie struktury lub prowadzić do niedoczynności przysadki

Objawy guzów przysadki

Objawy zależą od rodzaju guza, jego rozmiarów i aktywności hormonalnej:

Objawy neurologiczne i okulistyczne (przy większych guzach):

• bóle głowy – często tępe, zlokalizowane za oczami lub w okolicy czołowej
• zaburzenia widzenia – szczególnie ubytki w bocznych polach widzenia (hemianopia skroniowa), wynikające z ucisku guza na skrzyżowanie wzrokowe

Objawy hormonalne – zależne od rodzaju guza:

• zaburzenia miesiączkowania, mlekotok, trudności z zajściem w ciążę (prolaktynoma)
• powiększenie dłoni, stóp i rysów twarzy, bóle stawów (akromegalia przy nadmiarze GH)
• zaokrąglenie twarzy, szybki przyrost masy ciała, rozstępy, osłabienie (choroba Cushinga przy nadmiarze ACTH)
• objawy niedoczynności przysadki – zmęczenie, osłabienie, nietolerancja zimna, zaburzenia seksualne (przy dużych guzach uciskających zdrową tkankę przysadki)

Diagnostyka guzów przysadki

Diagnostyka gruczolaka przysadki wymaga kompleksowej oceny zarówno hormonalnej, jak i obrazowej:

• MRI przysadki z kontrastem – badanie z wyboru; pozwala uwidocznić nawet bardzo małe mikrogruczolaki; wykonywane w specjalnym protokole dedykowanym siodłu tureckiemu
• Kompleksowe badanie hormonalne – prolaktyna (trzykrotnie), IGF-1 (marker nadmiaru GH), ACTH i kortyzol (z testami dynamicznymi przy podejrzeniu choroby Cushinga), TSH i FT4, FSH, LH, testosteron lub estradiol; u mężczyzn dodatkowo IGF-1
• Badanie pola widzenia (perymetria) – przy makrogruczolaku lub objawach wzrokowych
• Ocena okulistyczna – przy podejrzeniu ucisku na skrzyżowanie wzrokowe

Leczenie guzów przysadki

Wybór metody leczenia zależy od rodzaju guza, jego aktywności hormonalnej, rozmiaru i nasilenia objawów. Decyzja jest zawsze podejmowana indywidualnie przez endokrynologa, często we współpracy z neurochirurgiem i okulistą.

• Leczenie farmakologiczne – metodą pierwszego wyboru przy prolaktynoma są agoniści dopaminy (kabergolina, bromokryptyna); przy guzach wydzielających GH stosuje się analogi somatostatyny lub antagonistów receptora GH
• Neurochirurgia (dostęp przezklinowy) – operacja przez nos i zatokę klinową; wskazana przy makrogruczolakach powodujących objawy uciskowe, przy guzach wydzielających ACTH (choroba Cushinga), TSH, lub przy braku odpowiedzi na leczenie farmakologiczne
• Radioterapia – stosowana rzadziej, zazwyczaj jako leczenie uzupełniające po operacji lub przy braku możliwości interwencji chirurgicznej
• Obserwacja – przy małych, nieaktywnych hormonalnie mikrogruczolakach możliwa jest uważna obserwacja z regularnymi kontrolami MRI i badań hormonalnych

Leczenie ustala lekarz indywidualnie po dokładnej ocenie wyników badań i stanu klinicznego pacjenta. Wielodyscyplinarny zespół (endokrynolog, neurochirurg, okulista) zapewnia najbardziej kompletną ocenę i dobór metody postępowania.