Co to jest nadczynność tarczycy i jakie są jej przyczyny?

Nadczynność tarczycy jest zaburzeniem, w którym tarczyca produkuje za dużo hormonów w stosunku do potrzeb organizmu. Tarczyca jest małym narządem położonym u podstawy szyi. Odpowiada za wytwarzanie i uwalnianie dwóch hormonów: trijodotyroniny (T3) oraz tyroksyny (T4) regulujących funkcję większości tkanek organizmu, wpływających na metabolizm naszego organizmu oraz termogenezę (produkcję ciepła). Czynność tarczycy jest kontrolowana przez przysadkę mózgową, która uwalnia hormon tyreotropowy (TSH) pobudzający tarczycę do produkcji hormonów: T3 i T4.

Do najczęstszych przyczyn nadczynności tarczycy w Polsce zalicza się:

  • chorobę Gravesa i Basedowa (choroba o podłożu autoimmunologicznym, w której własne przeciwciała pobudzają tarczycę do produkcji hormonów)
  • guzki tarczycy (wole guzkowe nadczynne ( toksyczne) , guz autonomiczny tarczycy)

Wśród rzadszych przyczyn nadczynności tarczycy można wymienić: podostre zapalenie tarczycy (choroba związana z przebytą wcześniej infekcją wirusową) oraz poporodowe zapalenie tarczycy.

Jak często występuje nadczynność tarczycy?

Nadczynność tarczycy jest jedną z najczęstszych chorób endokrynologicznych; dotyczy ok. 1–2% dorosłych w Polsce. Chorują głównie kobiety w wieku 20–40 lat.

Jak się objawia nadczynność tarczycy?

Główne objawy sugerujące nadczynność tarczycy to:

  • uczucie gorąca
  • wzmożona potliwość
  • nerwowość, niepokój, rozdrażnienie
  • drżenie rąk
  • chudnięcie, pomimo zwiększonego apetytu
  • częstsze oddawanie stolca / biegunka
  • przyśpieszenie czynności serca, uczucie kołatania serca
  • osłabienie siły mięśniowej
  • wypadanie włosów
  • objawy oczne – wytrzeszcz, podwójne widzenie, obrzęk i zaczerwienienie powiek lub spojówek (typowe dla choroby Gravesa i Basedowa)
  • zaburzenia miesiączkowania, niepłodność.

Zakres objawów może być różny u poszczególnych chorych. U osób starszych objawy nadczynności tarczycy mogą być słabiej wyrażone. Mogą dominować osłabienie oraz problemy ze strony układu krążenia – zaburzenia rytmu serca (migotanie przedsionków), objawy niewydolności serca.

 

Jakie są sposoby leczenia?

Istnieje wiele sposobów leczenia nadczynności tarczycy. Nie ma jednej, najlepszej terapii, ponieważ każda metoda posiada zalety i wady, które można omówić z lekarzem prowadzącym. Ponadto leczenie nadczynności tarczycy zależy od jej przyczyny, stopnia nasilenia, wieku pacjenta, współistniejących chorób. Stąd najlepszą metodę leczenia ustala się indywidualnie dla każdego pacjenta. Najczęściej rozpoczyna się od stosowania leków zmniejszających produkcję hormonów tarczycy, zwykle także wówczas, gdy planuje się leczenie inną metodą (operacyjną lub jodem promieniotwórczym 131I).

Nadczynności tarczycy nie należy lekceważyć, nieleczona może prowadzić do niebezpiecznych powikłań, np. zaburzeń rytmu serca, niewydolności serca, osteoporozy lub przełomu tarczycowego (z niebezpiecznym dla życia wzrostem stężeń T3 i T4). U kobiet ciężarnych nadczynność tarczycy jest niekorzystna zarówno dla matki, jak i płodu . Leczenie nadczynności tarczycy wymaga przestrzegania zaleceń lekarskich, regularnego przyjmowania leków i regularnych kontrolnych wizyt lekarskich.

W leczeniu nadczynności tarczycy stosuje się:

  • leczenie farmakologiczne za pomocą leków przeciwtarczycowych (tyreostatyków). Do leków przeciwtarczycowych należą: tiamazol i propylotiouracyl. Tyreostatyki hamują produkcję hormonów w tarczycy i ich działanie ujawnia się po ok. 2–4 tygodniach stosowania. Każdorazowo lekarz indywidualnie ustala dawkę wyjściową leku. W trakcie leczenia tyreostatykami mogą wystąpić działania niepożądane.
    W przypadku wystąpienia jakiegokolwiek niepokojącego objawu mogącego mieć związek z rozpoczęciem leczenia pacjent powinien jak najszybciej zgłosić to lekarzowi. Przy lżejszych powikłaniach (np. świąd skóry, bóle stawów) wystarczy zmiana leku lub jego dawki. W niektórych, bardzo rzadkich przypadkach może dojść do konieczności zaprzestania leczenia tyreostatykiem.
    Szczególnie niebezpiecznym, ale na szczęście niezmiernie rzadkim powikłaniem może być agranulocytoza, czyli istotne zmniejszenie ilości neutrofilów (rodzaju krwinek białych) w surowicy z powodu odwracalnego toksycznego uszkodzenia szpiku, które ustępuje po odstawieniu leku, jednak wymaga ścisłej kontroli lekarskiej. Jest to bardzo niebezpieczny stan, ponieważ odporność organizmu na zakażenia jest wtedy bardzo upośledzona. Dlatego właśnie w razie wystąpienia gorączki, osłabienia, bólu gardła chory powinien natychmiast przestać przyjmować lek i pilnie skontrolować morfologię z rozmazem i skontaktować się z lekarzem.
  • leczenie jodem promieniotwórczym (131I). Doustne, jednorazowe podanie jodu promieniotwórczego ma na celu powolne, nieodwracalne uszkodzenie komórek tarczycy, które aktywnie wychwytują jod z krwi. Efekt działania jodu promieniotwórczego rozwija się w ciągu kilku miesięcy po terapii. Z czasem może dojść do niedoczynności tarczycy, której nie traktuje się jako powikłanie, ale efekt skutecznego leczenia. Tej formy terapii nie wolno zastosować u kobiet w ciąży i w trakcie karmienia piersią. Dodatkowo przez okres około 2-4 tygodni osoba leczona nie powinna kontaktować się z małymi dziećmi i kobietami w ciąży. Wreszcie, przez okres co najmniej 6 miesięcy po terapii nie należy planować ciąży.
  • leczenie operacyjne (strumektomia, tyreoidektomia). Ta forma terapii jest bezwzględnie wskazana w przypadku podejrzenia lub rozpoznania raka tarczycy, w tym również współistniejącego z nadczynnością. Ponadto leczenie operacyjne jest rozważane u chorych z dużym wolem uciskającym tchawicę. Po operacji usunięcia tarczycy występuje niedoczynność tarczycy, która wymaga stałego leczenia preparatami tyroksyny. Niestety podczas operacji należy liczyć się z możliwością wystąpienia powikłań, które należy omówić z lekarzem chirurgiem. Do ciężkich pooperacyjnych powikłań należą: niedowład/porażenie jednej lub obu strun głosowych w wyniku okołooperacyjnego uszkodzenia nerwów krtaniowych wstecznych oraz przejściowa lub trwała niedoczynność przytarczyc.

Po zakończeniu leczenia nadczynności tarczycy, chory wymaga dalszej stałej opieki lekarskiej. Wskazana jest okresowa kontrola hormonalna (stężenie TSH w surowicy) oraz ultrasonograficzna (USG tarczycy). W pewnych przypadkach istnieje bowiem możliwość nawrotu nadczynności tarczycy, nawrotu wola guzkowego lub rozwoju niedoczynności tarczycy po zastosowanym leczeniu, nawet wiele miesięcy od jego zakończenia. Jeżeli pacjent po zakończonej terapii wymaga leczenia doustnymi preparatami hormonów tarczycy z powodu niedoczynności tarczycy, to konieczne jest ich regularne przyjmowanie i okresowa kontrola skuteczności tego leczenia.