Co to jest i jakie są przyczyny?

Incydentaloma przysadki to guz okolicy siodła tureckiego wykryty przypadkowo w badaniu obrazowym (tomografii komputerowej lub rezonansie magnetycznym) tej okolicy wykonywanym z innej przyczyny – najczęściej z powodu udaru mózgu, urazu głowy czy diagnostyki uporczywych bólów głowy. W większości są to guzy łagodne – gruczolaki lub torbiele, sporadycznie udary przysadki. Zmiany te najczęściej przebiegają bez objawów czynności hormonalnej.

Jak często występuje?

Incydentaloma przysadki występuje często – przypadkowy guz przysadki stwierdza się u około 10% populacji dorosłych.

Jak się objawia?

Incydentaloma przysadki są wykrywane przypadkowo, najczęściej nie wykazują czynności hormonalnej i nie osiągają dużych rozmiarów, wobec czego przebiegają bez objawów. Czasem mogą jednak wydzielać hormony przysadki (najczęściej gonadotropiny, ale również hormon wzrostu – powodując akromegalię lub prolaktynę pwoodując hyperprolakrtynemię i związane z tym objawy. Guzy większe, o średnicy powyżej 10 mm, uciskając na zdrową część przysadki, mogą powodować jej niedoczynność, czyli niedobór jednego lub kilku hormonów przysadkowych . Ponadto, ucisk guza o średnicy przekraczającej 10 mm na okoliczne struktury mózgu może wywołać objawy neurologiczne (najczęściej bóle głowy) i zaburzenia pola widzenia (ubytki pola widzenia).

Co robić w razie wystąpienia objawów?

W przypadku każdego chorego ze stwierdzonym przypadkowo guzem przysadki konieczna jest konsultacja endokrynologiczna. Ponadto, w przypadku guzów >1 cm konieczna jest również konsultacja okulistyczna ( ocena pola widzenia).

W razie pojawienia się nagłych bólów głowy, wymiotów i zaburzeń widzenia, czyli objawów mogących wskazywać na krwawienie wewnątrz guza przysadki, pacjent wymaga skierowania do szpitala w trybie pilnym.

W zależności od wyniku badania klinicznego oraz wielkości guza uwidocznionego w badaniu obrazowym lekarz zleci badania oceniające funkcję przysadki.

Podejrzenia kliniczne Najczęściej zlecane początkowe badania laboratoryjne
Hiperprolaktynemia Prolaktyna
Akromegalia Hormon wzrostu i IGF-1
Wtórna nadczynność lub niedoczynność tarczycy TSH, fT4 i ewentualnie fT3
Wtórna niedoczynność nadnerczy Sód, potas, glukoza, kortyzol
Zespół Cushinga Dobowe wydalanie wolnego kortyzolu z moczem
Kortyzol po podaniu 1mg deksametazonu
Zaburzenia czynności gonad FSH, LH, estradiol (kobiety), testosteron (mężczyźni)

Jakie są sposoby leczenia?

W leczeniu przypadkowo wykrytych guzów przysadki najczęściej stosuje się:

  • leczenie operacyjne
  • leczenie farmakologiczne
  • lub zaleca jedynie obserwację.

Postępowanie musi być indywidualne. Wybór określonej metody postępowania zależy od stwierdzenia ewentualnego nadmiernego wydzielania hormonów przysadkowych u chorego z guzem przysadki oraz od wielkości guza i ewentualnych objawów ucisku na sąsiednie struktury mózgu.

Jeżeli przeprowadzona diagnostyka wykaże, że incydentaloma przysadki jest czynnym hormonalnie gruczolakiem, postępowanie jest takie samo, jak w przypadku objawowych guzów przysadki (leczenie operacyjne i/lub farmakologiczne)

W przypadku zmian nieczynnych hormonalnie, o średnicy powyżej 10 mm z towarzyszącymi objawami niedoczynności przysadki lub ubytkami pola widzenia, zaleca się leczenie operacyjne – usunięcie guza przysadki przez zatokę klinową.

Nieczynne hormonalnie zmiany o średnicy poniżej 10 mm wymagają jedynie obserwacji z okresową oceną czynności przysadki i kontrolą wielkości zmiany w badaniu metodą rezonansu magnetycznego. Leczenie operacyjne rozważa się u chorych, u których w trakcie obserwacji stwierdzi się powiększanie guza z objawami niedoboru hormonów przysadki lub zaburzenia pola widzenia.

Chorzy z guzami przysadki przebiegającymi z objawami niedoczynności przysadki wymagają leczenia substytucyjnego (czyli wyrównującego istniejące niedobory hormonalne)